Đánh giá thâm hụt ngân sách được điều chỉnh trong 2013

Sau thông báo bất ngờ về thâm hụt ngân sách năm 2013 cao hơn kỳ vọng, thị trường vẫn chờ đợi thêm thông tin chi tiết phía sau tình trạng tài khóa dự báo xấu hơn. Với mức chi tiêu của chính phủ vẫn được kiểm soát, mức thâm hụt cao hơn có vẻ như đến từ việc đánh giá lại thu ngân sách, không nghi ngờ gì khi trở lại một vài năm trước. Một phần từ các báo cáo truyền thông và một phần từ phân tích của chúng tôi về sự bùng nổ bất ngờ trong năm 2013, con số thâm hụt ngân sách này do hai yếu tố chính; bất thường và định kỳ.

Vào cuối mỗi năm tài chính, Bộ Tài Chính công bố ước tính sơ bộ về thặng dư/thâm hụt ngân sách của năm đó. Sau 12 tháng, con số này sẽ được xem xét lại và cập nhật. Theo đó, vào cuối năm thứ hai, sẽ có con số cuối cùng. Nguyên nhân là cần xem xét lại các ước tính thặng dư/thâm hụt ngân sách liên quan đến các khoản thanh toán chậm hay nợ tồn đọng bên thu ngân sách.

Số liệu ước tính thâm hụt ngân sách năm 2013 – Hiện tại theo thông báo được công bố, trong năm 2013, thâm hụt ngân sách ước tính ban đầu là 5,3% GDP. Sau đó trong năm 2014, ước tính thứ hai của mức thâm hụt là 5,45%. Trong thông báo công chúng gần đây, con số cuối cùng sau hai năm cho thâm hụt ngân sách năm 2013 là 6,6% GDP, tương đương 236 nghìn tỷ đồng. Mức thâm hụt cuối cùng là cao hơn 41 nghìn tỷ đồng so với mức điều chỉnh năm 2014. Mức tăng của chi chính phủ bao gồm;

Hoàn thuế GTGT 13,190 nghìn tỷ đồng, là số thuế đáng ra nên được hoàn trả trong năm 2010 và 2011 – Theo đó, tác động giảm thu ngân sách thuần của năm đó. Điều này liên quan đến sự tồn đọng của khoản hoàn thuế GTGT mà chính phủ còn nợ, dồn tích tổng cộng là 13,8 nghìn tỷ đồng trong suốt 2013. Các công ty Việt Nam trả thuế GTGT đầu ra và sau đó yêu cầu được khấu trừ thuế GTGT đầu vào (các công ty trả khoản thuế GTGT ròng bằng cách khấu trừ thuế GTGT đầu vào từ mức thuế đầu ra mà họ đã được ghi nợ). Trong khi đó, các công ty xuất khẩu không trả thuế GTGT đối với hàng xuất khẩu (nhưng vẫn yêu cầu hoàn thuế đầu vào). Do đó, hình thành chu kỳ hoàn thuế GTGT liên tục đối với các công ty xuất khẩu. Hiện tại, trước năm 2011, Bộ Tài chính thường trì hoãn một khoản phải hoàn thuế GTGT nào đó, khoản này là bao nhiêu sẽ tùy thuộc vào số tiền chính phủ cần có để tạm ứng trước cho khoản thiếu hụt nào đó. Do đó, đã có sự tồn đọng hoàn thuế GTGT trì hoãn đối với rất nhiều doanh nghiệp và số nợ này đã tăng lên khá cao đến năm 2013. Quyết định thực hiện trả khoản nợ hoàn thuế GTGT này được đưa ra để giải quyết số nợ này trong năm 2013 với mức thanh toán thực tế là mức nợ của những năm trước. Theo đó, mức hoàn thuế GTGT còn lại phải trả tính đến cuối năm 2013 là khá nhỏ, khoảng 700 tỷ đồng. Thực chất ở đây là việc thanh toán hoàn thuế này đã giải quyết nợ tồn đọng kéo dài và sẽ là khoản chi bất thường.

Tăng chi 29,422 nghìn tỷ đồng cho các dự án đầu tư công – Do tăng tốc độ giải ngân cho các dự án chủ yếu được tài trợ bởi nguồn vốn vay/hỗ trợ từ ODA. Trước năm 2013, tỷ lệ giải ngân ODA so với vốn đăng ký cho các dự án là thấp bởi vì các vấn đề về tính minh bạch và thực tế rằng chính phủ thường chậm giải ngân phần đầu tư của mình. Thông thường, các dự án này hoạt động trên cơ sở vốn tài trợ đối ứng và để kích hoạt cần (1) vốn đối ứng được chính phủ đầu tư và (2) thông qua các yêu cầu thẩm định. Trong  năm 2013, chính phủ đã nỗ lực phối hợp để triển khai nhiều dự án hơn bằng cách giải ngân vốn đối ứng (và phát hành nhiều trái phiếu hơn để huy động vốn tài trợ) và theo đó đẩy nhanh quá trình thẩm định. Nhờ vậy, tỷ lệ giải ngân ODA so với mức đăng ký cho các dự án được thông qua đã tăng gấp đôi, gần 80% vào năm 2013, so với mức bình quân của những năm trước đó. Và do đó cũng tăng số vốn được giải ngân bao gồm (a) tăng giải ngân cho các dự án đầu tư với tiền độ được đẩy mạnh và (b) giải ngân 5,773 nghìn tỷ đồng trong năm, đã thực hiện trong năm 2012 nhưng chỉ được ghi nhận trong năm 2013 do vấn đề sổ sách. Các dự án này chủ yếu là các dự án đầu tư về cơ sở hạ tầng giao thông, nông nghiệp và lâm nghiệp. Hiện tại, đây có vẻ là một chính sách hay cách tiếp cận mới và do đó cần được xem xét là yếu tố định kỳ với việc gia tăng số lượng các dự án được giải ngân sẽ nối tiếp năm ngoái trong nỗ lực thúc đẩy chi phính phủ cho cơ sở hạ tầng và đảm bảo nguồn tài trợ ODA sẵn có đã đang được sử dụng.

HSC ước tính các tỷ lệ nợ công vẫn thấp hơn mức  cho phép – Dựa trên thông tin mới này, HSC đã điều chỉnh các giả định đối với tỷ lệ dư nợ công, nợ chính phủ và nợ nước ngoài của quốc gia lần lượt là 60,3%, 44,1% và 30,1% GDP vào cuối năm 2014. Tỷ lệ này vẫn thấp hơn giới hạn cho phép, tương ứng là 65%, 50% và 50% theo quy định của Quốc hội. Đây là thông tin quan trọng vào thời điểm này.

Thâm hụt ngân sách 2014 ước tính là 5,31% GDP – theo ước tính thâm hụt ngân sách 2014 lần thứ 2 trình chính phủ trong tháng 5/2015, thâm hụt ngân sách là 5,31% GDP, nghĩa là không thay đổi so với ước tính lần thứ nhất. Tổng thu ngân sách đạt 863,52 nghìn tỷ đồng (tăng 4,25% so với năm trước), cao hơn 80,82 nghìn tỷ đồng so với mục tiêu đề ra nhờ thuế xuất nhập khẩu và tiền sử dụng đất cao hơn. Trong khi đó tổng chi ngân sách là 1.087 nghìn tỷ đồng (giảm 0,06% so với năm trước), cũng cao hơn 80,82 nghìn tỷ đồng so với mục tiêu đề ra do chi cho các dự án đầu tư công và chi thường xuyên cao hơn.

Nợ thuế tiếp tục tăng – Một yếu tố ảnh hưởng đến thu ngân sách trước đây cũng như hiện nay là nợ thuế đang tăng lên và chúng tôi đã thu thập được một số con số số liệu trên truyền thông. Theo ông Trịnh Hoàng Cơ, Vụ trưởng Vụ Quản lý nợ và cưỡng chế nộp thuế - Tổng cục Thuế cho biết nợ thuế của các công ty tăng 1,8% từ cuối 2014 lên 70,23 nghìn tỷ đồng (3,24 tỷ USD) tại thời điểm ngày 30/4/2015. Nợ thuế trên 90 ngày chiếm 45,2% trong tổng số. Rõ ràng điều này là do (1) các doanh nghiệp phá sản (2) công ty cải thiện dòng tiền bằng cách chậm nộp thuế. Từ đầu năm đến thời điểm cuối tháng 4, Bộ Tài chính đã thu được 11,5 nghìn tỷ đồng tiền nợ thuế từ 2014. 

Nhận định của HSC – Ảnh hưởng của khoản nợ hoàn thuế VAT nhiều khả năng không còn trong 2014. Tuy nhiên, việc các dự án cơ sở hạ tầng triển khai bằng vốn ODA được đẩy mạnh là do chính sách và do đó sẽ ảnh hưởng cả sang 2014; theo đó có thể ảnh hưởng đến số liệu thâm hụt ngân sách 2014 theo ước tính cuối cùng (lưu ý là số liệu thu chi ngân sách cuối cùng phải sau 3 năm kể từ năm đó mới tổng hợp xong).

Có vẻ thâm hụt ngân sách sẽ tăng kể từ giờ - rõ ràng cả những nhân tố bất thường và thay đổi chính sách là nguyên nhân chính khiến thu ngân sách thấp hơn trong khi chi ngân sách cao hơn dự kiến; là yếu tố chủ chốt dẫn đến việc điều chỉnh thâm hụt ngân sách 2013. Và do chi ngân sách cũng là một nhân tố ảnh hưởng trong năm 2014 nên chúng tôi cho rằng trong vài năm tới mức thâm hụt ngân sách sẽ ở mức cao. Tuy nhiên cũng có 2 nhân tố trái chiều khác. Một là 2014 là năm thứ 2 thực hiện chính sách đẩy mạnh dự án công và do đó ảnh hưởng có lẽ đã phản ánh một phần vào ước tính lần 2 cho 2014. Hai là những số liệu về thu chi ngân sách (theo đó là cả thâm hụt ngân sách) trên đây vẫn  tính theo cách tính của Bộ Tài chính. Và như đã đề cập trong một số báo cáo chiến lược trước đây, cách tính thâm hụt theo IMF sẽ cho con số thấp hơn cách tính của Bộ Tài chính.

Nợ thuế và khả năng chậm trả lãi cho vay lại cũng là những nhân tố ảnh hưởng – Có hai nhân tố khác có thể ảnh hưởng đến thâm hụt ngân sách. Đó là nợ thuế cao và khả năng chậm trả lãi cho vay lại của chính phủ. Nhìn vào nợ thuế, chúng tôi thấy tỷ lệ nợ thuế là cao trong một khoảng thời gian đáng kể. Một khả năng khác là chậm trả lãi tiền vay do nhà nước cho vay lại các DNNN. Chênh lệch giữa tỷ lệ ngân sách trả nợ (31% tổng thu ngân sách) và tỷ lệ ngân sách trả nợ trực tiếp (16% tổng thu ngân sách) cái mà được hiểu bao gồm tiền đã cho vay lại chủ yếu đối với các DNNN. Và chúng tôi không có thông tin chi tiết liệu toàn bộ số tiền này có được thường xuyên thanh toán hay không. Giả định là một phần trong số tiền này không được thường xuyên thanh toán, thì đây có lẽ làm một nguyên nhân nữa đóng góp vào khoản thâm hụt ngân sách của chính phủ

Kỳ họp Quốc hội có lẽ sẽ hé mở một số thông tin về xu hướng trương lai của thâm hụt ngân sách – mặc dù đã hiểu rõ hơn về lý do điều chỉnh thâm hụt năm 2013 thì hiện vẫn còn nhiều ẩn số về triển vọng thâm hụt trong thời gian tới. Tuy nhiên hiện kỳ họp Quốc hội đang diễn ra thì hầu hết các ẩn số sẽ được giải đáp vì các Đại biểu sẽ đặt ra nhiều câu hỏi chất vấn. Và các Đại biểu cũng sẽ đặt câu hỏi liệu số liệu thâm hụt 2014 có bị điều chỉnh hay không; và thậm chí là cả năm 2015. 

Nguồn: HSC